Waar komen onze kerstgebruiken vandaan?

In tegenstelling tot Pasen, Pinksteren of carnaval heeft Kerstmis een vaste datum op de jaarkalender. De periode rond Kerstmis gaat gepaard met heel wat gebruiken die in de loop der eeuwen zijn ontstaan. Enkele daarvan zijn van christelijke oorsprong, zoals een kerststal plaatsen of de middernachtmis bijwonen, terwijl andere hun oorsprong vinden in niet-christelijke tradities.

Waarom valt Kerstmis op 25 december?

Reeds lang voordat Kerstmis werd gevierd, hadden mensen vastgesteld dat de stand van de zon verandert en de dagen langer en de nachten korter worden. Dat jaarlijks terugkerende fenomeen noemen we de winterzonnewende, hoewel de zon zelf geen vin verroert en alleen de aarde van positie verandert. Op het noordelijk halfrond vindt de winterzonnewende doorgaans plaats op of rond 21 december.

Bij de Germaanse stammen in Noord- en Midden-Europa en bij de Romeinen werd al gevierd dat de stand van de zon leek te veranderen. De winterzonnewende markeerde de terugkeer van het licht. De Romeinen vermaakten zich op langere dagen onder andere met de zogenaamde saturnaliën, een festival ter ere van de god Saturnus dat plaatsvond van 17 tot 30 december. Vanaf de 3e eeuw na Christus werd op 25 december vooral de zonnegod Mithras gehuldigd. Vermoedelijk ging het zonnewendefeest geleidelijk over in het feest van de geboorte van Christus, toen het christendom op het einde van de 4 eeuw uiteindelijk tot Romeinse staatsgodsdienst werd verheven. De geboorte van Jezus werd het symbool voor het licht dat de duisternis verdrijft.

Die overlapping werd van een theologische grondslag voorzien aan de hand van het feest van Maria Boodschap op 25 maart. Op die dag viert de katholieke kerk een gebeurtenis die wordt beschreven in het evangelie van Lucas, namelijk aartsengel Gabriël die een bezoek brengt aan Maria om haar de geboorte van haar zoon Jezus te verkondigen. Negen maanden later is het 25 december.

Waarom zetten we een kerstboom in de woonkamer?

De kleur groen staat voor hoop en in dat verband voor vrolijkheid en kracht. De groen wordende natuur in de lente wordt van oudsher als groeiend leven en groenblijvende planten als ongebroken vitaliteit geïnterpreteerd. Het gebruik om frisgroene bomen of groenblijvende planten een centrale plaats te laten innemen bij feesten, en die bomen of planten bovendien te versieren (meibomen, bijvoorbeeld), komt voor in tal van uiteenlopende culturen. Dat we met Kerstmis een dennenboom in onze woonkamer zetten en versieren, is een gebruik dat in de loop der eeuwen is ontstaan.

De winterzonnewende is ook hier van belang: de Romeinen versierden een boom om hun zonnegod Mithras te eren. In de middeleeuwen werden met Kerstmis de zogenaamde paradijsspelen opgevoerd. In de kerken werden bomen geplaatst, waar appels in werden gehangen. Die ‘paradijsbomen’ moesten aan de zondeval van Adam en Eva herinneren. In verband met de geboorte van Christus symboliseerden die bomen tevens de bevrijding van de mensen van de erfzonde. Mare-, taxus- en dennentakjes werden in de middeleeuwen boven de deuren opgehangen, om boze geesten te verdrijven. Langzamerhand won het plaatsen van kerstbomen terrein. In de middeleeuwen vooral buiten op openbare plaatsen, te vergelijken met de zogenaamde meibomen. Daarom werden kerstbomen in sommige streken ook ‘kerstmeibomen’ genoemd. Pas in de loop van de 19e eeuw kreeg de versierde dennenboom een vaste plaats als centraal onderdeel van het kerstfeest.

Dat we met Kerstmis onze huizen en omgeving versieren, heeft bovendien te maken met het feit dat Kerstmis in de middeleeuwen werd gevierd met luidruchtige optochten in de straten en stegen. De kerkoversten vonden dat de vrolijke drukte te zeer ontaardde. Ze veroordeelden het gebruik als heidens en verbanden het uit de straten.

Wat is jouw favoriete kersttraditie?

comments powered by Disqus